Part 2
Amīcō cuidam meō nūper occurrī aspectum admodum miserābilem prae sē ferentī: faciem enim laceram et cruentam velut sī ferae unguibus esset vulnerāta habēbat. Quem cum rogāvissem quidnam eī accidisset ut genās ita lacerās habēret, ille hunc in modum mihi respondet:
"Fēlēs," inquit, "quaedam ē nesciō quō locō iamdūdum in domum meam venīre solēbat: cibum meum fūrābātur: omnibus modīs maximum mihi incommodum īnferēbat. Saepe domō exturbāta semper tamen redībat. Tandem cum incommodum diūtius ferre nōn possem, vīcīnum meum quem nōstī arcessō, eō cōnsiliō ut illō adiuvante fēlem caperem atque occīderem."
"Itaque fēlem illam per omnēs domum partēs fugientem capiendī causā ita persequimur, ut illa tamen semper in aliquō locō latitandō nōs ēvītāret."
"Tandem postquam aliunde exturbāta est sub lectulum quendam sē recipit: neque ibi sedentem et latitantem manibus capere et prōtrahere potuimus. Prōnus humī prōiectus locum īnspiciō: videō fēlis oculōs velut ignem in tenebrīs micantem. Quam cum nūllō aliō modō prōtrahere possēmus, furcam longam atque acūtam igne quī in conclāvī erat prius calefactam atque ārdentem sub lectulum eō cōnsiliō immīsī, ut fēlēs furcā ārdentī excitāta ē latebrā prōsilīre cōgerētur et in apertō locō occīdī posset."
"Vidē nunc, quaesō, crūdēlissimae bēstiae immānitātem. Simul atque furcā tācta est, īrāta ē latebrā prōsilit: in mē, nihil malī nisi ut eam occīderem cōgitantem, impetū factō, genās meās et frontem unguibus dīlaniat: deinde nōbīs subitō impetū turbātīs ē fenestrā prōsilit, neque posteā reperīrī potuit."
"Haec est causa, cūr faciem meam laceram et cruentam videās. Nihil scīlicet, mihi crēde, est in tōtō orbe terrārum quod cum fēlium perfidia comparārī possit."
Quīdam cum ad mēnsārium, quem anteā nōn nōverat, vēnisset, ab eō petiit ut sibi pecūniam magnam mūtuam daret. Cui cum mēnsārius sē id facere nōlle respondisset, quia hominem nōn nōvisset, "Eam ipsam ob causam," inquit ille, "ā tē pecūniam petō, quia mē nōn nōvistī: omnēs enim, quī mē nōvērunt, mihi pecūniam mūtuam dare recūsant."
Philosophus quīdam dum inter librōs suōs scrībēbat et legēbat, venit quīdam ē servīs quī eī domum ita ārdēre nūntiat ut perīculum esset, nē omnīnō combūrerētur. Cui ille oculīs vix ā librō quem legēbat sublātīs, "Uxōrī meae," inquit, "Istam rem nūntiā: ad mē autem rēs domesticae nihil attinent."
Rēgī Hibernicō circā lacum, quī in terrīs eius erat, ambulantī sacerdōs quīdam eiusdem nātiōnis forte occurrit. Quī rēgem dolōre et lūctū cōnfectum et lacrimās effundentem intuēns rogat quae tandem causa esset cūr lacrimās effunderet.
Ille autem in ānseribus suīs causam esse lūctūs respondit: quae enim ūna ex iīs cārissima sibi et iūcundissima esset, eō ipsō diē mortem obiisse: hāc igitur dē causā sē dolēre et lacrimāre.
Cui sacerdōs quā erat sollertia, "Miseret mē tuī," inquit, "rēx, et tibi subvenīre cupiō. Quam igitur mercēdem mihi vīs solvere sī modo ānserem istam vīvam tibi et sānam reddiderō?" Rēx sacerdōtī, quantum agrōrum ānser illa sāna facta circumvolāre posset, tantum sē datūrum dīcit.
Eā igitur condiciōne pactum faciunt, ut sacerdōs ānserem mortuam in vītam revocāret, rēx autem agrī tantum sacerdōtī daret quantum ānser circumvolāret.
Itaque rēx in rēgiam abīre ut avem afferet: neque tamen sacerdōtem quod prōmīsisset effectūrum esse crēdēbat, neque sī forte effēcisset sē agrōs dare coāctum īrī exīstimābat. Brevī tempore interiectō ānserem ferēns ē rēgiā redīre. Inde sacerdōs cum cadāver manibus cēpisset, prōmō tractāre atque hūc illūc vertere: mox cum vōta et precēs fēcisset in aurās sublīmem prōiicere: quō factō avis illa, quae paulō ante mortua fuerat, nōn modo vīva et sāna facta pennās commovet sed etiam fortī et celerī volātū quīnquāgintā mīlia iūgerum statim circumfertur.
Rēgī mīrantī sacerdōs, "Iam nunc," inquit, "dā mihi, amābō, ista quīnquāgintā mīlia iūgerum quae mihi tē datūrum esse nūper prōmīsistī."
Ille autem quī nihil tāle ēventūrum esse spērāverat, quamquam ānserem vīvam factam esse laetātus est, īrātus tamen sacerdōte ut prōmissa perficeret poscente sex quōs habuit fīliōs arcessit, ut sacerdōtem aut occīderent aut saltem rēgnō suō exturbārent: ā quibus sacerdōs nēquāquam territus nūllam moram fēcit quīn rēgem et sex fīliōs omnēs statim in lapidēs converteret: ipse autem rēgnum eius tōtum occupat.
Huius reī illud certissimō documentō est quod adhūc septem ingentēs lapidēs in lītore lacūs stantēs aspiciuntur: quōs nisi ipse vīdissem, fābulae fortasse nōn crēdidissem: nunc autem dubitārī nūllō modō potest, quīn rēs tōta ita, ut dīxī, acciderit.
Homō quīdam ōlim accūsātus est tamquam equum fūrātus esset: quod facinus eō tempore ita malum esse exīstimābātur, ut multī propter hoc etiam capitis damnārentur. Comprehēnsus igitur cum in carcere sedēret, venit in carcerem quī eī datus est dēfendendī causā patrōnus; quī reum adlocūtus,--quippe quī scīre vellet, quōmodo esset dēfendendus,--rogat eum utrum equum esset fūrātus, annōn: sī fēcisset, hominem sibi cōnfitērī iubet. Ille sē rem fēcisse, propter quam accūsātus esset, vehementer pernegat.
Itaque cum diēs vēnisset, in quō causa dīcenda erat, veniunt iūdicēs et reus et patrōnus et cēterī omnēs in iūdicium. Prīmum accūsātor multa dē crīmine locūtus est: deinde patrōnus, cui reus erat dēfendendus, eam ōrātiōnem habuit, ut hominem tāle facinus nēquāquam fēcisse vehementer affirmāret: mōrēs eius ā tālī facinore omnīnō abhorrēre: neque voluisse facere, sī potuisset, neque potuisse sī voluisset iūdicēs docet.
Dēnique tālia dīcendō ita omnium animōs commōvit ut ūniversī iūdicēs accūsātōrī crēdere nōllent et reum sententiīs absolverent. Quō absolūtō omnēs quī adfuerant locō ubi iūdicium habitum erat excessērunt. Accidit forte ut reō iam līberō et absolūtō patrōnus ē iudiciō excēdēns occurreret. Cui cum occurrisset, "Nunc dēmum," inquit, "cum nihil malī patī potes, dīc mihi quod vērum est; nōnne equum istum fūrātus es?"
Ā quō rogātus quī reus paulō ante fuerat hunc in modum respondet: "Crēdidī sānē," inquit, "ante iūdicium mē istum equum fūrātum esse; nunc autem, postquam ōrātiōnem tuam audīvī, quōmodo sē tōta rēs habeat omnīnō nesciō."
Americānō cuidam hominī iter facientī forte nūper occurrī, quī in raedā, quae viātōrēs mercēde acceptā portābat, vehēbātur. Ea cum ad dēversōrium in itinere vēnisset, in Americānum dē raedā dēscendentem viātor alius ita incurrit, ut pedem eius magnā vī calcāret: quō factō Americānus ille clāmōrēs maximōs tollit: humī prōiectus et lacrimāns pessimum dolōrem patī vidētur.
Hoc cum vīdissent nōn modo viātor quī pedem calcāverat sed omnēs quī in raedā vehēbantur misericordiā ita commōtī sunt ut collēctam pecūniam hominī darent, quā vīnum bibendī causā ēmeret: hoc enim magnō sibi sōlātiō fore dīcēbat.
Mox postquam raeda cum cēterīs viātōribus abiit, ego sōlus cum Americānō in dēversōriō sum relictus. Quī cum cēterōs abeuntēs vīdisset, statim sānus esse factus neque dolōrem ūllum patī vidēbātur: ambulābat sīcut anteā neque, quoad vidēre potuī, pedem saucium habēbat.
Itaque mīrātus hominem rogāvit, quōnam modō accideret ut repente sānus factus esset: quod cum rogāvissem, ille mihi "Vērum," inquit, "tibi cōnfiteor. Iamdūdum sitiēbam neque tamen pecūniam habēbam quā vīnum emerem: deinde cum iste pedem meum calcāvisset, optimam hanc esse pecūniam ē viātōribus accipiendī occāsiōnem putābam, sī mē saucium esse simulārem. Pēs autem ille quem calcāvit ē cortice factus est, neque, cum calcātur, dolet."
Pater Henrīcī poēta est: versūs multōs facit, quī in tōtō orbe terrārum legī solent, et ā nōnnūllīs bonīs esse putantur. Quam rem nūlla causa esset cūr vōbīs commemorārem, nisi Henrīcus poētae fīlius hoc sibi nūper accidisse nārrāvisset:
Sē forte, id quod saepe facere solitus esset, librum in quō patris suī carmina continērentur legentem domī sēdisse: quod cum faceret, vēnisse Thomam quendam amīcum suum, quī et ipse patrem poētam habēret.
Thomam igitur postquam domum intrāvisset, cum legentem vidēret, ē sē quaesīvisse quid illīc faceret: cui sē patris carmina sē legere respondisse: quod cum respondisset, rogāvisse Thomam numquid male fēcisset, quī patris carmina legeret.
Thomam puerum esse pessimae indolis ex hōc satis appāret.
Duo hominēs, alter Scōticae alter Hibernicae gentis, iter forte in urbem faciēbant. Quī dum per silvam quandam eunt, foveam magnam quī iuxtā viam erat comitī suō mōnstrāns, "Vīdī," inquit Scōtus, "vulpem in illam foveam euntem."
Quod cum Hībernus audiisset, vulpem capere velle incipit: sunt enim omnēs, quī Hiberniam incolunt, vēnandī admodum studiōsī: Scōtum igitur admonet ut is in urbem sōlus iter faceret: sē autem in locō mānsūrum, sī forte bēstiam in foveā latitantem fodiendō capere posset.
Itaque ille postquam ē raedā in quā vehēbantur dēscenderat, Scōtus in urbem iter facere; Hībernus terram fodere incipit.
Alter igitur cum sex posteā hōrīs perfectō negōtiō quod in urbe faciendum habuerat, rūrsus ad eundem locum cum raedā rediisset, alterum iuxtā viam sedentem et magnō labōre fessum invēnit.
Rogat hominem numquid repperisset: cui ille, "Nihil," inquit, "fodiendō reperīre potuī: neque enim quidquam in foveā istā inerat." Scōtus sē nōn mīrārī dīxit, quod Hībernus nihil repperisset.
"Quam enim," inquit, "vulpem in foveam istam euntem vīdī, quīnque abhinc annīs vīdī. Hoc sī mē rogāvissēs, tibi dīxissem."
Rēx quīdam Britannicus canem ingentem lupōs occīdendī causā alēbat: quem, quotiēs iter faciēbat, domī relinquere solitus est, ut parvulī fīliī comes īdem et cūstōs esset.
Hoc cum saepe anteā fēcisset, ex itinere longō domum reversus canem illum ante forēs iacentem invēnit: faucēs canis cruentās, corpus tōtum sanguine respersum vīdit: fīlium autem suum nusquam vidēre potest. Quae rēs quid significāret cum intellegere nōn posset, metū et admīrātiōne commōtus fīlium suum ā magnō illō cane occīsum esse coniectūram facit: īrātus igitur canem ultiōnis causā hastā cōnfīxum occīdit.
Quō factō in interiōrem partem aedium ingressus tandem fīlium parvulum incolumem et in lectulō dormientem invēnit: iuxtā quem lupum ingentem sanguine respersum et mortuum iacentem videt. Hoc cum rēx vīdisset intellegit quid factum esset: lupum scīlicet cum in puerum impetum fēcisset ā cane fidēlī esse occīsum: quod cum intellēxisset, paenituit canem hastā cōnfīgendī.
Itaque ut aliquō honōre fidēlem fīliī cūstōdem afficeret, tumulum magnum in locō, in quō canis sepultus est, exstrūxit. Quī locus ab iīs quī in illā regiōne itinera faciunt nunc etiam saepe vīsī solet.
Indicī hominis, ut nārrātur, fīlius in longinquam Indiae partem iter fēcerat, ut ferās et praecipuē tigrēs in silvīs vēnandō occīderet. In quō itinere eum mortuum esse pater ab amīcō quōdam acceptā epistulā certior factus est: itaque cum fīliī ossa prope domum suam sepelīrī vellet, ipse ad eundem amīcum missā epistulā rogāvit ut fīliī suī cadāver domum ad sē mitteret: cōnstituit locum in quem mittī dēbēret. Quō factō postquam in cōnstitūtum locum vēnit pater fīlium mortuum sibi redditum īrī exspectat: mox eō ipsō diē quō cadāver fīliī ventūrum esse amīcus per epistulam certiōrem fēcerat, pater nihil vēnisse intellegit nisi ingentem tigrim vinculīs et cancellīs ferreīs conclūsam: nūllum cadāver usquam videt.
Mīra rēs patrī vidēbātur: bēluam videt sine dubiō ad sē ab amīcō missam: quam autem ob causam missa esset (neque enim tigris eī ūllō modō ūtilis esse poterat) omnīnō nōn intellegere poterat. Igitur alterā epistulā ad amīcum scrīptā rogat cūr tālem bēluam fīliī locō mīsisset: amīcus autem eam ob causam sē mīsisse respondet, quia pater fīliī cadāver ut ad sē mitterētur petiisset: cadāver autem in tigride illā esse. Ita pater ā tigride occīsum esse et comēsum fīlium intellegit.
Haec fābula dē mīlite Scythicō mihi nārrāta est. Is inter eōs fuit quī circum ipsam rēgiam in quā rēx habitābat vigiliās exercēre iubēbantur. Eōs cum rēx vīsere et cōmiter alloquī solitus esset, neque illī semper respondēre posset, quippe quī plērumque rūsticī et iuvenēs et saepe nōn eiusdem nātiōnis essent, centuriōnēs saepe mīlitēs admonēbant quōmodo rēgī respondēre dēbērent, ut illī placērent.
Huic igitur mīlitī dē quō loquimur centuriō, antequam ad locum īret, quī cūstōdiendus erat, hunc in modum praecepta dēdit. "Saepe," inquit, "rēgis hunc mōrem esse intellēxī ut dē tribus rēbus mīlitēs roget: prīmum quot annōs sint nātī: deinde, cum ad hoc responderint, quantum temporis apud exercitum stīpendia fēcerint: dēnique utrum domicilium et cibus placeat iīs an nōn. Tū igitur hoc tantum facere mementō: ad prīma regis verba, quamquam intellegere nōn poteris, 'Vīgintī annōs,' cum tē iterum rogāverit, 'biennium tantum, domine,' respondēbis; ad illud autem, quod tertiō locō rogābit, 'Ambō domine,' respondēre mementō. Ita rēgī placēbis quia clārē et disertē ad omnia quae rogābit respondēre poteris."
Hunc in modum ā centuriōne admonitus mīles in eam partem rēgiae, quae erat cūstōdītūrus, discēdit. Mox vigiliās exercentī, id quod fore erat nūntiātum, rēx adfuit. Is solitō mōre mīlitem alloquitur: hoc autem nōn solitō mōre fēcit, quod eam rem, quam secundō plērumque locō quaerere solēbat, nunc contrā prīmum ā mīlite quaesīvit.
Itaque prīmum rogat hominem quot annōs apud exercitum stīpendia fēcisset: cui mīles, quippe quī trepidus et rēgis aspectū turbātus neque satis verba intellegere neque ūllam rem meminisse posset praeter id quod ā centuriōne esset admonitum, "Vīgintī annōs," dīcit: deinde ā rēge quot annōs nātus esset rogātus, "Biennium tantum domine," respondet.
Rēx cum nescīret quōmodo illud fierī posset ut ante diem nātālem octōdecim annōs continuōs mīlitāvisset, mīrātus, "Uter nostrum," mīlitī dīxit, "īnsānit? Egone, an tū?" Cui mīles, sīcut iussus erat, "Ambō, domine," respondet.
Puella quaedam pulcherrima quīnque iuvenibus adeō placēbat, ut omnēs eam uxōrem dūcere cuperent: neque ipsa satis statuere poterat, quemnam ex omnibus marītum sibi ēligere vellet: neque enim omnibus nūbere neque cui esset nūbendum dīiūdicāre poterat: adeō omnēs pariter propter virtūtem et dīvitiās quās habēbant erant admīrandī.
Quae rēs cum ita sē habēret, accidit forte ut puella illa pulcherrima et quīnque illī optimī et dītissimī iuvenēs ūnā in nāve trāns mare iter facerent: tum vērō puella, quippe quae eō ipsō tempore dīiūdicandum esse et marītum esse ēligendum exīstimāret, nāvis rēctōrem dē tōtā rē certiōrem factum rogat, quidnam sibi faciendum esse putat, ut marītum ex omnibus illī iuvenibus ēligeret.
Ille postquam diū sēcum cōnsilium cēpit, puellam admonuit ut sē ipsam ē nāve in flūctūs prōiceret: sīc enim facillimē marītum eam esse ēlēctūram, sī intellēxisset, quis ex omnibus iuvenibus in flūctūs dēsilīre vellet, ut puellam amātam extraheret.
Quod cōnsilium cum bonum illī vidērētur, cōram quīnque illīs in flūctūs sē prōicit. Quō factō quattuor statim in flūctūs dēsiliunt: nandō ad puellam simul perveniunt: simul manibus corripiunt, simul salvam atque incolumem quattuor rūrsus in nāvem ē flūctibus referunt.
Tum illa in nāvem relāta cum vix minus quam anteā dē rē dubitāret, cum rēctōre nāvis iterum cōnsilium capit: negat sē omnibus illīs quattuor iuvenibus, quī sē in nāvem rettulissent, posse nūbere: et praetereā madidōs esse omnēs puella eī dēmōnstrat.
Cui rēctor, "Vidēsne," inquit, "quīntum illum quī in flūctūs dēsilīre nōluit? Sī mihi pārēre vīs, equidem tē ut illī nūbās admoneō: ūnus enim siccus est et cēterīs multō sapientior."
Pāgānus quīdam quī in Hiberniā habitābat duās fēlēs habēbat, alteram magnam, alteram perparvam: quae ut līberius quotiēs vellent domum intrāre et ex eā excēdere possent, forāmina duo in interiōre portae suae parte fēcerat.
Ab amīcō quōdam rogātus, cūr duo forāmina fēcisset, magnum forāmen magnae fēlis in ūsum esse respondet: alterum autem, quod parvum esset, parvae fēlī esse idōneum.
Sacerdōs quīdam Ītalicus adeō ab incolīs eiusdem regiōnis et praecipuē ā vīcīnīs dīlēctus est, ut eī dōnum dare aliquod statuerent. Cum igitur reputāvissent quid sacerdōtī maximē placitūrum esse vidērētur, cadum vīnī plēnum dandum esse statuērunt: cuius dōnī ut omnēs partem habērent, quippe quī omnēs pariter sacerdōtem dīligerent, cadum ingentem in locō anteā cōnstitūtō ita vacuum collocāvērunt ut quisque ē vīcīnīs ūnam amphoram vīnī plēnam in cadum allātam īnfunderet: sīc enim cadum ab omnibus pariter vīnō implētum īrī exīstimābant.
Omnēs igitur vīcīnī postquam in cadum amphorās suās īnfūdērunt, diē cōnstitūtō ad sacerdōtem ūniversī attulērunt: quibus ille cum grātiās ēgisset, cadum deinde aperīre pergit, ut vīnī aliquam partem cōram omnibus vīcīnīs bibendō diem fēlīcem, in quō dōnum accēpisset, celebrāret.
Cadō autem apertō nihil in eō nisi aquam inesse patefactum est: quae rēs cūr sē ita habēret sacerdōs nūllō modō intellegere poterat.Nec nōn vīcīnīs quoque rēs praeter opīniōnem ēvēnerat: sed cum quisque sēcum reputāsset, quō modō aqua tantum cadō inesset intellegēbat.
Sīc enim quisque sēcum ratiōcinātus erat: "Magnus cadus est, amphora autem mea perparva: quid igitur refert, ego ūnus utrum vīnum an aquam in cadum īnfundam? Nam cum cēterī omnēs vīnum sint īnfūsūrī, mē ūnum aquam tantum īnfūdisse nēmō sentiet. Itaque aquam īnfundam, nē vīnum meum āmittam."
Hōc modō cum nōn modo ūnus ē vīcīnīs sed omnēs essent ratiōcinātī, nōn mīrum erat nihil nisi aquam in cadō inesse. Neque tamen prae pudōre quisquam quid fēcisset sacerdōtī cōnfitērī volēbat.
Prīnceps quīdam Germānicus, sīcut eī mōs erat, prīvātī hominis modō vestītus iter faciēbat, nē ab omnibus agnōscerētur. Quod iter facientī obvius eī occurrit mīles quīdam gregārius, quī cum prīncipe, quem prīvātum hominem esse putābat, ambulāre et colloquī incēpit.
In sermōnem igitur cum incīdissent, prīncipī mīles, "Amīce mī," inquit, "scīsne quālem cēnam hodiē sim habitūrus?"
Prīnceps, id quod exspectandum fuit, sē nescīre respondet: deinde ā mīlite coniectūram facere iussus, "Dīvīnor," inquit, "tē pernam hodiē esse cēnātūrum."
Mīles melius aliquid pernā sē ēsūrum esse dīcit. "Quid igitur? Num tibi altilis pōnētur?"
Melius aliquid etiam altilibus sibi positum īrī mīles respondet: inde cum prīnceps coniectūram ulterius sē facere posse negāret, "Cervum," inquit, "cervum pinguem prīncipis ipsīus in vīvāriīs dēprēnsum, hodiē sum ēsūrus." Quā cēnā prīnceps nihil melius esse posse respondet.
Itaque cum paulō longius iter fēcissent, mīlitī prīnceps, "Amīce mī," inquit, "tūne scīs quis sim, quōcum colloqueris?"
Mīles sē nescīre dīxit, "sed quantum vultū et habitū coniectūram facere possum. Mihi vidēris," inquit, "aliquem in exercitū ōrdinem habēre."
Deinde ulterius dīvīnārī iussus, prīncipem centuriōnem esse dīvīnātur: ille sē maiōrem esse centuriōne dīcit. "Quid igitur? Num tribūnus es?"
Prīnceps sē nōn modo tribūnō sed etiam lēgātō altiōrem esse cum dīxisset, mīles metū et reverentiā percussus, "Ergō," inquit, "sī etiam lēgātīs maior es, restat--mē miserum!--ut cum ipsō prīncipe colloquar."
Prīnceps mīlitī quis esset cōnfitērī: mīles ad genua prōcidere et supplex ōrāre ut sibi ignōscātur, quī cervum ē prīncipis vīvāriīs dēprēndisset. Inde prīnceps sē eā condiciōne mīlitī ignōscere velle dīxit, ut mīles sē ad istam cēnam adhibēret.
Vēnātor quīdam Batāvus cum per tōtum diem vēnātus esset neque tamen ūllās ferās occīdisset, sērō tandem vespere in saltū montānō rūpibus undique conclūsō obdormīvit.
Sōlis ortū experrēctus mīrum in modum suī dissimilis esse sibi vidēbātur: quī enim anteā imberbis fuerat, nunc barbam cānam et usque ad pectus prōmissam habeat: tunicam, quae nova et munda fuerat, pannōsam et foedam factam, tēlōrum ferrum quae ferās occīdendī causā gerēbat rūbīgine adēsum vīdit. Canis autem quī eum secūtus erat, abierat neque revocārī potuit. Quae omnia vēnātōrem admīrātiōne maximā affēcērunt.
Mox exortus nōn eandem vim membrīs inesse quae anteā fuisset intellegit. Deinde longō et difficilī cōnātū cum ē monte et silvīs in prāta et oppidum ubi habitāverat fessus dēscendisset, omnia nova et mūtāta videt.
Quibus in viā occurrit omnēs īnsolitum in modum vestītī esse vidēbantur: nēminem usquam sibi nōtum convēnit: ipse cēterīs propter speciem mīrāculō et nōnnūllīs etiam lūdibriō fuit.
Tandem in oppidum ingressus domum suam vetustāte in ruīnam dēlāpsam neque quemquam in eā habitantem offendit. Omnēs dē uxōre et fīliō nōminātim percūnctātus nōn sōlum eōs sed etiam amīcōs atque aequālēs cūnctōs mortem obiisse audit: ūnum tantum superesse iuvenem, quī avum in montēs vēnātum abiisse neque umquam posteā compāruisse ā patre sē audiisse meminisset.
Hunc nepōtem suum esse Batāvus agnōvit: ex eōrum autem respōnsīs quōs rogitāverat coniectūram faciēns quīnquāgintā annōs continuōs sē in montibus dormiisse intellegit.
Britannicī cuiusdam mercātōris pater in Galliā habitābat: ipse mercātor in patriā suā domicilium habuit. Is dum forte ē cēnāculō vēnit in aliam partem aedium, in quā negōtia gerere solitus erat, portentum eī oblātum est: namque ab aliquō praetereunte, quem nusquam vīdit, tangī vīsus est: simul adversa venientī porta, quae clāvibus et compāgine erat firmāta, ipsa suā sponte aperītur atque occlūditur.
Mīrārī mercātor et reputāre sēcum, quidnam haec rēs significāre posset. Deinde falsā fortasse imāgine sē dēcipī ratus, ad cēnāculum reversus uxōrem ita per eandem aedium partem īre iubet ut nōn tamen eī dīceret quid sibi accidisset: atque cum illa iterum eadem, quae ipse, fierī sēnsisset et metū pallida ad cēnāculum rediisset, tum dēmum inter sē quod acciderat commūnicant.
Bīduō posteā nūntiō ē Galliā allātō mercātor eōdem temporis pūnctō quō ipse et uxor eius hās rēs fierī sēnsissent frātrem suum mortem obiisse comperit.
Quō compertō, cum frātrem suum in patriā sepelīrī vellet, missā in Galliam epistulā ut cadāver quam celerrimē in Britanniam remitterētur postulāre incipit. Rescrīptum eī est cadāver missum īrī.
Paucīs post diēbus venit in portum nāvis arcam quam continērī cadāver erat intellēctum advehēns: eam nautae mercātōris domum adferunt: quī cum suprēmō dīlēctī frātris aspectū ante sepultūram oculōs explēre cuperet, apertā arcā vacuam et inānem et neque frātris ossa neque ūllam aliam rem continentem videt. Neque multō posteā venit iterum missa ē Galliā epistula, quā lēctā falsum fuisse prīmum nūntium et vīvere frātrem et valēre mercātor intellegit.
Quid igitur fuit quod portentō illō erat significātum? Tōta rēs quōmodo possit explicārī nesciō: neque eam ita actam fuisse crēderem nisi omnia ex homine vērācissimō Americānae gentis audīvissem.
Praetor quīdam iūris perītissimus in regiōne Hiberniae longē remōtā iūdicia exercēbat, in quā multa facinora ā multīs hominibus eō tempore admittī solēbant. Itaque iter faciēns noctū in urbe quādam, in quā quaestiōnibus praefutūrus erat, commorātus posterō diē in eum locum vēnit in quō dē litibus et reīs iūdicārī mōs erat, ut iūdicia exercēret.
Ante autem quam negōtia tractārī possent, iūdicēs quī reōs aut absolverent aut condemnārent ex iīs quī in urbe habitābant ēligī oportuit: quī cum essent ēlēctī et sē nihil quod inīquum esset factūrōs esse iūrāvissent, gravēs hominēs et aspectū plānē venerābilēs ūniversī cōram praetōre compārent.
Sed cum in quō locō cōnsīdendum esset, quippe quī numquam anteā dē litibus iūdicāvissent, nescīrent, prīnceps eōrum praetōrem rogat ubi iūdicēs cōnsīdere oportēret. Cui ille breviter ut solitō locō sedērent imperat.
Quō audītō illī eam partem ūniversī petunt, in quō iī stāre solitī sunt quī propter facinora accūsantur: neque enim quisquam eōrum nisi propter facinus aliquod ā sē admissum anteā jūdiciō interfuerat. Mīrentur et rīdent omnēs quī iūdicēs illōs in reōrum locō stantēs vident.
Mox illī in idōneum locum remissī tālēs sē in rēbus iūdicandīs praebēbant, quālēs futūrōs esse exspectārī poterat.
Haec fābula dē Americānō quōdam nārrātur, quī rānam habēbat et sēcum quōcumque iter fēcit ferre solēbat. Ea erat adeō mīrī rōboris atque eximiae celeritātis, ut cēterās omnēs rānās saltandō superāret. Ē quā rē Americānus ille multam pecūniam capiēbat: cum enim quotiēscumque viātōribus occurreret, multa dē rānae suae saltibus loquī et glōriārī coepisset, neque tamen illī tantum quantum dīxisset saltāre eam posse crēderent, tum dēmum ad spōnsiōnem illōs prōvocābat, nī vērum esset quod dīceret: unde spōnsiōne factā postquam rāna mīrificum in modum cōram omnibus saltāvit, Americānus pecūniam accēpit.
Huic iter facientī philosophus quīdam in dēversōriō occurrit. Is hominem cūr rānam portāret rogat: quī cum dē eā solitō modō glōriātus esset et cēterīs ad saltandum multō meliōrem esse dīxisset, nōlle sē dīcentī crēdere philosophus dīxit: prō certō enim sē scīre quamlibet aliam rānam melius posse saltāre.
"Cuius reī," inquit, "sī vīs experīmentum facere, nē inīquā condiciōne victus esse videāris, ipse ad palūdem tē cōnfer et rānam quamlibet ē multīs quae in palūde sunt tēcum inde reportā." Magnae igitur pecūniae spōnsiōne factā Americānus ille sē ad palūdem cōnfert ut rānam aliam ad certandum quaereret: suam in dēversōriō relinquit.
Itaque philosophus cum Americānī hominis rānā in dēversōriō sōlus relictus diū tacitus eam contemplātur: cōgitat sēcum et meditātur, quidnam nunc esset agendum. Mox fīne cōgitandī factā rānam manibus capit, ōs eius aperit: deinde in ōs īnfūsīs permultīs plumbī grānīs quae forte sēcum habēbat plumbō eam tōtam implet. Quod cum fēcisset, sedet exspectāns dōnec Americānus ē palūde redīret.
Brevī tempore interiectō redit ille ex eō locō quō īverat, rānam alteram sēcum afferēns: iuxtā suam in mēnsā collocat, ut tandem dīiūdicārētur, utra melius saltāre posset. Datō signō ambās acū tangit, ut ad prōsiliendum impellerentur. Atque rāna altera quae ē palūde allāta erat modicum saltum facit: altera autem, quae cēterīs scīlicet melius saltāre solita erat, contrahit sē et velut colligit ad saltandum: neque tamen sē movēre potest, sed in eōdem locō sedet. Rīdet philosophus: "Hoc," inquit, "tibi anteā praedīxī, quamlibet rānam tuā melius posse saltāre."
Americānus nihil eī respondet: pecūniam, quam sē sī vincerētur datūrum esse spoponderat, philosophō reddit. Pecūniā acceptā abit philosophus ē dēversōriō.
Ille igitur cum abiisset, quaenam reī causa fuisset Americānus mīrārī incipit. Rānam in eōdem etiam locō sedentem contemplātur: ea omnibus membrīs sāna esse vidētur: neque tamen sē movēre potest. Diū sedet rānam oculīs intuēns. Tandem aliquid illī in mentem venit. Capit rānam: captam manibus tractat et versat: graviōrem solitō esse sentit: immō decem rānārum pondus habēre vidētur.
Mox posterīs pedibus dēprēnsam prōnam capite in terram versō suspendit. Quod cum fēcisset, ecce rāna omne illud plumbī pondus, quod ita gravem reddiderat ut saltāre nōn posset, ē faucibus in mēnsam effūdit: ēmissō plumbō laeta esse vidētur, et saltat ut anteā.
Americānus ē dēversōriō properat, ut philosophum sī posset assequerētur. Ille autem in aliam urbem iam anteā magnā celeritāte sē contulerat.
Fīnis